Wat je niet ziet, is er niet?

Over de competentiekloof bij het toetsen van de RI&E

De risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) is geen verplicht nummer, maar een organisatie-instrument: een onderzoek naar hoe de bedrijfsvoering in elkaar zit en waar gezond, veilig en productief werken elkaar raken. De wetgever stelt daarom eisen aan de toetsing door een gecertificeerd arbeidskerndeskundige (Stcrt. 2022, 7977; geactualiseerd in Stcrt. 2024, 39674). Drie scopes staan daarin naast elkaar: de hogere veiligheidskundige (HVK), de arbeidshygiënist (AH) en de arbeids- en organisatiedeskundige (A&O). In de praktijk toetst echter veelal één kerndeskundige — meestal een veiligheidskundige — de volledige RI&E, inclusief onderwerpen buiten de eigen scope. Daar wringt iets.

Wat de cijfers laten zien
Uit een eigen meta-analyse van ruim 500 getoetste RI&E’s blijkt dat in 53% van de gevallen psychosociale arbeidsbelasting (PSA) onvoldoende was meegenomen. Fysieke belasting en blootstelling aan gevaarlijke stoffen volgen als tweede en derde. Juist de verplichte nadere inventarisaties uit Arbowet, Arbobesluit en actuele richtlijnen blijven achter. Het maken van de ‘bedrijfsfoto’ lukt doorgaans wel; het herkennen wanneer verdiepend onderzoek nodig is, niet.

Alfa en bèta: geconditioneerd kijken
De verklaring ligt in opleiding en conditionering. Bèta-opgeleide professionals werken vanuit wetgeving, NEN-normen en de stand van de techniek: zichtbare, meetbare referenties. Voor PSA bestaat zo’n normenkader niet. De Arbowet schrijft geen percentage toelaatbare werkdruk voor; het risico moet worden vastgesteld met sociaalwetenschappelijke onderzoeksmethoden, theorie en de actuele stand van de wetenschap. Werkdruk en ongewenst gedrag zijn bovendien nauwelijks visueel waarneembaar. Een zin als “tijdens de rondgang zijn geen signalen van werkdruk en ongewenst gedrag naar voren gekomen; dit risico is beheerst” is methodologisch onhoudbaar: een rondgang is geen valide meting, en wie op voordracht van de werkgever een niet-aselecte groep medewerkers spreekt, hoort vooral de tevreden stemmen. Wie de methodiek van de andere scope niet beheerst, is onbewust onbekwaam (vgl. het competentiemodel van Burch) — en verklaart een risico beheerst dat nooit adequaat is onderzocht.

Interessant is de asymmetrie. De A&O-deskundige die een gevaarlijke machine ziet, zegt: daar doe ik geen uitspraak over — bewust onbekwaam. De omgekeerde terughoudendheid zie ik zelden. Daar geldt te vaak: wat je niet ziet, is er niet. Maar niet-onderzochte werkdruk verdwijnt niet; zij vertaalt zich in verzuim, verminderde samenwerking en productie, én in een aantoonbaar hogere ongevalskans. PSA en veiligheid zijn geen gescheiden werelden — juist daarom verdient elke scope een volwaardige beoordeling.

Geen huisarts, maar specialisten
De kerndeskundige wordt weleens vergeleken met een huisarts die beschouwt en doorverwijst. Die vergelijking gaat mank: een kerndeskundige met een specifieke scope is geen generalist. Treffender is de vergelijking tussen medisch specialisten: een cardioloog die een KNO-probleem ‘geen probleem’ verklaart, vinden wij ondenkbaar. Waarom accepteren wij het equivalent daarvan wel in de RI&E-toetsing?

De brug
Dit pleidooi is geen diskwalificatie van collega’s, maar een uitnodiging tot vakmanschap en nieuwsgierigheid naar elkaars discipline. De oplossing ligt in drie richtingen: (1) ken de grenzen van je eigen scope en benoem expliciet wat je niet hebt kunnen beoordelen; (2) werk multidisciplinair samen of schakel de juiste collega-kerndeskundige in; (3) investeer in aanvullende opleiding — één kerndeskundige kán met gerichte bijscholing ook andere onderwerpen beoordelen. Het principe blijft eenvoudig: heb je er geen verstand van, dan kun je het niet toetsen. Wie die grens erkent, maakt de RI&E tot wat zij hoort te zijn: een instrument dat organisaties werkelijk verder helpt naar gezond, veilig en productief werk.

André Verbeek Drievoudig gecertificeerd arbeidskerndeskundige (HVK, AH, A&O) Gastdocent onderzoeksmethoden bij PHOV Augustus 2026